بسیاری از مقوله ها در فرهنگ ما هنوز بصورت سرپوشیده و غیرقابل فهم باقی مانده که خیلی عجیب و کمی هم مشکوک بنظر میرسد. راست اش یک مکان ورزشی به نام استادیوم بزرگ انقلاب این نزدیک ما ساخته شده که یکی از موارد استفاده مهم اش تقسیم کردن سرباز وظیفه های بیچاره است و هر دفعه که ما از کنارش رد میشیم بجای تیم های ورزشی این بخت برگشته ها داخل حیاط به صف شده اند! خلاصه هر دفعه ما این عزیزان مام میهن را می بینیم این سوال فلسفی به ذهن بچه ها خطور میکند که “این بدبخت ها رو وسه چی می برند سربازی؟” از اونجایی که ممکنه این توضیحات به درد بچه های دیگه ای هم که “زیاد سوال میکنند” بخوره، ذیلاً خلاصه سوال و جوابهای انجام شده رو بعرض میرسونم:
۱/ برده داری در خاورمیانه از قبل از اسلام رایج بوده و بعد از اسلام هم این رسم به رسمیت شناخته شده و ادامه یافته است (یک دوست لیسانس الهیاتی داشتم که وقتی این جمله را از زبان من شنید اصلا نمیتونست باور کنه و فکر میکرد کار مسلمانان فقط این بوده که برده های کشورهای دیگه رو بخرن بیارن تو کشور خودشون آزاد کنند!- طفلک جو حقوق بشری خیلی گرفته بودش!). البته برده داری در اروپا و آمریکا یه فرقی با برده داری تو خاورمیانه داشته که اینجا ها برده داری فقط جنبه مالی داشته و خیلی - تا اونجا که من میدونم- جنبه نژادی نداشته. بعبارت دیگه تو اروپا و آمریکا -ظاهراً- امکان فروش یه برده سفید وجود نداشته درصورتیکه اینجا سیاه و سفید بودنش خیلی مهم نبوده (نمونه دم دست اش هم همین فروش یوسف پیامبر به کاروانیان در راه، یا سلمان فارسی که خودش برده ای از دیار فارس بوده، یا زید پسرخوانده پیامبر و البته دختران یزدگرد که در بازار مدینه فروخته شدند). بعبارت دیگر برده در سرزمین های اسلامی به محض پرداخت فدیه از حقوق برابری با دیگر افراد آزاد برخوردار بوده است درصورتیکه رنگین پوستان اروپا و آمریکا حتی درصورت ازادی هم دارای برابری سیاسی اجتماعی با سفیدپوستان ازاد نبوده اند. در واقع غنیمت های جنگی منبع مهم و اصلی تأمین مخارج نبردها بوده است که شامل انسان ها یا تمام مغلوبین کشور شکست خورده (اعم از مرد و زن و کودک و جنین) هم میشده است. این مغلوبین می بایست برای رهایی خود مبلغی را بعنوان فدیه پرداخت میکردند که بسته به عوامل مختلف توسط فاتح (و البته صاحب ایشان) تعیین میشد و تا زمان پرداخت بهای تعیین شده فرد برده صاحب خود محسوب می شد. همانند حیوانات محصول زاد و ولد این برده ها نیز به صاحبان آنها تعلق داشت و قابل خرید و فروش بود. البته این شکل از گرفتن غنائم لزوماً در غالب جهادهای رسمی حکومتی نبوده است و حتی دزدان و اشرار نیز در حمله به قافله ها یا طوایف دیگر منعی از به غنیمت گرفتن برده ها نداشته اند. این شکل از برده داری حتی تا همین اوایل سلسله قاجاریه معمول بوده و تاریخ مربوطه از انتقال کنیزکان گرجی به داخل ممالک محروسه ایران گزارشات فراوان دارد. همینطور در توضیح المسائل معاصر اغلب علما “خریدن و آزاد کردن برده” یکی از روشهای سنتی پرداخت کفاره محسوب می شد. در واقع خود من اطلاع ندارم که برده داری بصورت رسمی از چه تاریخی در ایران منسوخ شده است؟
یک شکل دیگر برده داری مربوط به تأمین مخارج سپاه توسط رعایای مملکت خودی بود. به این ترتیب که رعایایی که قادر به پرداخت باج و خراج سلطان بصورت مالی نبودند عده ای از افراد خانواده را بعنوان کنیز، غلام یا سرباز تقدیم عوامل سلطان میکرده اند که البته کمتر شایع بوده و بخصوص در فرهنگ اسلامی هم به رسمیت شناخته نشده و جایی نداشته است (حتی در مورد جزیه اهل کتابی که تسلیم می شدند اما اسلام نمی آورند هم ظاهرا اشاره ای به گرفتن برده در ازای جزیه نشده است). این موارد تا همین اواخر هم شایع بوده است و در زمان مشروطه هم نمایندگان اشاره ای به فروخته شدن دختران قوچانی در ازای باج و خراج تیول داران کرده بودند که حتما در خاطر همه هست.
۲/ خدمت سربازی از زمان رضا شاه پهلوی بصورت رسمی و قانونی در ایران نوین از سرگرفته شد که برخلاف بسیاری از قوانین مورد جرح و تعدیل در ایران بعد از انقلاب اسلامی پذیرفته شد و ادامه یافت.
۳/ مهمترین استدلالی که مسئولان و قانونگذاران و نماینده های منتخب مردم (در مجلس شورای قانونگذاری و دیگر نهادها) برای ادامه قانون خدمت اجباری “فرزندان ذکور بالای ۱۸ سال ایرانی” داشته اند همان نیاز حکومت برای بقای خود (مثلا برای دفاع از مرزها) به آنان است. از آنجایی که یکی از مهمترین خصوصیت استدلال های منطقی “قابل تعمیم بودن” آن است. بر اساس این استدلال تمام افراد حقیقی و حقوقی صاحب قدرت “هرجا که احساس نیاز کنند” و “به اتکای قدرت خود” و “به هر مدت که لازم بدانند” اجازه دارند انسانهایی اعم از زن و مرد و کودک را بدون موافقت خودشان و به اجبار تحت خدمت بگیرند و درصورت استنکاف این افراد آنان را از حقوق طبیعی و معمول محروم کرده و به صور مختلف از جمله زندان و تعزیز تحت آزار و اذیت قرار دهند! جالب این است که قانونگذران محترم در کمال شرم و حیا در مقاطعی اقدام به تعیین معادل ریالی بعنوان فدیه برای آزادسازی این اولاد ذکور بخت برگشته مام میهن کرده است و بسته به درجه تحصیلی افراد - از دیپلم تا دکترا- این افراد را مثلا از ۵۰۰ هزارتومان تا ۲ میلیون تومان قیمت گذاری کرده است و این افراد با پرداخت فدیه تعیین شده میتوانستند آزادی خود را خریداری کنند!
۴/ عجیب این است که حتی در تاریخ صدراسلام - با وجود کمی تعداد مسلمانان و نیاز شدید حکومت اسلامی به سربازان برای دفاع از خود- به هیچ وجه به یاد نداریم که پیامبر اسلام اقدام به “سربازگیری اجباری” از میان مسلمانان کرده باشد. قسمت مهمی از حکومت و جامعه اسلامی بر پایه آموزش دستورات مذهبی- اخلاقی که مسلمانان خود را “معتقد به انجام آن” می دانستند اداره میشد. بر همین اساس مقاومت هر یک مسلمان در مقابل ده تن از کفار نه یک دستور و اجبار حکومتی بلکه یک وظیفه اخلاقی و اعتقادی برای حمایت از جامعه مسلمان تلقی میشد. در تمام نبردهای تهاجمی یا تدافعی سربازان اسلام را داوطلبانی تشکیل میداند که به اجبارهای اخلاقی خودپذیرفته و به میل خود در خدمت سپاه اسلامی در می آمدند. از این لحاظ بنده به سهم خود بسیار مشتاقم بدانم خدمات سربازی اجباری در زمان حاضر بر اساس کدام معیارهای شرعی، مذهبی، اخلاقی، انسانی و علمی منطقی (و قابل تعمیم) توضیح داده میشود؟ آیا یک جامعه اجازه دارد برای برآوردن نیازهای خود قسمتی از خود جامعه را تحت استثمار رسمی و قانونی درآورد؟
البته باید همینجا اشاره کنم که “خدمات اجباری سربازی” تنها شکل آشکار بجا مانده از انواع برده داری کهن نیست! جامعه سنت زده همچنان در قالب رسوم شایع عرفی و قانونی خود انسان ها را به شکل بی رحمانه ای برده دیگری کرده است که حتما در آینده مفصلا به آن اشاره خواهیم کرد.
