سرآغاز مشكل ترین كار پزشك دربرخورد با اختلالات جنسی تشخیص بیماری است. در واقع لازمه درمان صحیح، تشخیص صحیح است و عدم مؤفقیت در درمان، اغلب ناشی از تشخیص نادرست اختلال است. هرچند بررسی دقیق علائم و نشانه ها در همه رشته های پزشكی مهم است، این امر بخاطر تشابه زیاد نشانه ها و شكایات عوامل روانی و زیستی در اختلالات جنسی اهمیت دوچندان پیدا میكند. نبود روش های دقیق تشخیص افتراقی ، و ابهامات زیاد در فهم روند تكامل روانی- جنسیانسان منجر به انحراف از مسیر درست و عدم مؤفقیت در درمان میشود.
فرض كنید مردی بعلّت سختی خفیف شریانهای كوچك آلت و بهم خوردن مكانیسم حساس نعوظ دچار ”سستی آلت“ یا ” عنن“ شده و به دكتر مراجعه میكند. دكتر در معاینه فیزیكی و آزمایش های درخواستی هیچ مورد غیرطبیعی پیدا نمیكند و میگوید ” مشكل شما بیشتر عصبی است“. بطور قطع چنین تشخیصی صحیح نیست. این امر به كرات در مردانی كه ظاهراً مشكل جسمی دیگری نداشته اند باعث بروز سستی آلت میشود اما بعلّت عدم دسترسی به ابزار تشخیصی مخصوص اختلالات عروقی، امكان تشخیص آن وجود نداشته است. طبیعی است كه با تشخیص نادرست ”عصبی بودن“ بیماری، پزشك او را به یك سكس- درمانگر ارجاع میكند كه او نیز ضمن توصیه به تمرینات تمركز حسی، بیمار را تشویق به تقویت پیوند عاطفی و ارتباط كلامی با همسرش میكند.
یا زن متأهلی را درنظر بگیرید كه بخاطر آشفتگی ذهنی ناشی از ترس از به اُرگاسم نرسیدن، برای به اُرگاسم رسیدن ”دست و پا میزند“ امّا بدلیل همین دست پاچگی نمیتواند به اُرگاسم برسد. ممكن است این شخص بعلّت تصورات غلط قدیمی درمورد اینكه همه اختلالات جنسی درنتیجه تعارضات درونی و عقده های روحی بوجود می آید به دست روانكاو سپرده میشود. این زن مجبور است برای سه سال هرهفته چهار جلسه به روانكاوی تعارضات ناخودآگاهش بپردازد كه (حتّی اگر باعث بهبود شرایط كلّی روحی- روانی اش شود) تأثیر چندانی بر توانائی ”به اُرگاسم رسیدن“ او نخواهد داشت.
و یا مثلاً مردی كه به انزال زودرس مبتلاست و كراراً از مراجعه به پزشكان متعدد نتیجه نگرفته است. روانشناس با تأكید بر اختلافات زناشوئی او با همسرش، به اشتباه این امر را یك واكنش دفاعی برای بدست گرفتن كنترل رابطه (در نبرد پنهان قدرت بین زن و مرد) تشخیص میدهد. بر این اساس او طرفین را تحت یك دوره زوج- درمانیروان پویا (سایكو دینامیك) قرار میدهد. در این دوره مرد از احساس دوگانگی اش نسبت به زنانی كه در نقش مادرش جلوه گر میشدند آگاه میشود. خشم زن نیز برطرف میشود. نتیجه آن میشود كه با وجود تقویت روابط عاطفی آن دو، انزال زودرس مرد همچنان برطرف نشده است.
با وجودیكه لااقل در دومورد آخر اختلال علل روانی دارد، تأكید بر ”روانی بودن“ علّت بیماری (با وجود درستی) بدون مشخّص شدن دقیق تشخیص، كمكی به درمان درست اختلال نمیكند. در این موارد رویدادهای اخیری كه باعث بروز علائم اختلال شده اند بدقّت مدنظر قرار نگرفته اند. به همین خاطر بیماران با هدف رفع تعارضات ناخودآگاه درونی تحت روان- درمانی های مختلف قرار میگرفتند، درحالیكه میتوان با تمرینات جنسی ویژه به رفع هر یك از علل فعلی (ظاهری) و علل ریشه ای پرداخت كه هماهنگ با هم منجر به اختلال جنسی شده اند. حتّی به فرض رفع تعارضات درونی و اختلافات زناشوئی زوجین، مادامیكه عوامل اخیری كه درحال حاضر واكنش های جنسی فرد را تحت تأثیر خود قرار داده اند اصلاح نشود، امیدی به درمان این اختلالات وجود ندارد.
در نمونه ای دیگر مرد میانسالی بدلیل یك ازدواج نامؤفّق و همینطور احساس گناه و انفعال و آزارهای همسرش دچار افسردگی و اُفت میل جنسی شده است. با تصور نادرست جسمی بودن علّت این امر، وی چند تزریق مكرّر تستوسترون دریافت میكند. این مرد بدلیل عدم بهبود میل جنسی و تصور عدم امكان برگشت شور و حال جوانی، بیش از پیش در ورطه نااُمیدی فرو میرود.
زنی كه بخاطر ترس از بوسیدن و لمس شدن و هرگونه نزدیكی جسمی (حتّی از تصوّر بازگشت هرشبه شوهر به خانه) دچار تشویش و اضطراب میشود تحت درمانهای مختلف نامناسب قرار میگیرد. ابتدا با فرض اینكه این تشویش ناشی از اختلافات زناشوئی است تحت زوج- درمانی تحلیلی (از نوع Transactional) قرار میگیرد. پزشك طی چند جلسه او را از جدال كودك درونش با كودك درون شوهرش آگاه میكند؛ اما زن همچنان از تماس جنسی واهمه دارد و احساس نااُمیدی اش تشدید میشود. زن بعد از آن تحت یك دوره سكس- درمانی رفتاری قرارگرفته، و با انگیزه تازه به انجام تمرینات جنسی خاص می پردازد. امّا این تمرینات تشویش های او را افزایش میدهند و باز به ورطه نااُمیدی فرو میرود. زن در نهایت به روانكاو ارجاع میشود، اما با وجود تقویت هویت زنانه همچنان از رویارویی جنسی دچار هراس میشود.
در هیچیك از این دوره ها (با وجود همه توانائی ها) بدلیل عدم تشخیص عامل اصلی و درنتیجه ناتوانی از درمان آن، اختلال اصلی رفع نشده است. در واقع منشاء همه مشكلات این شخص یك نوع حمله هراس (پانیك ( از نوع هراس جنسی است كه باعث فلج كردن كلّ زندگی او شده است. باوجودیكه این بیماری را نمیتوان با روان- درمانی های مختلف درمان كرد، با تشخیص صحیح و استفاده از داروهای ضد پانیك به همراه سكس- درمانی میتوان به آسانی اختلال را درمان كرد.
امروزه طب جنسی تا بدانجا پیشرفت كرده است كه درصورت تشخیص دقیق علّت اولیه، امكان درمان مؤفّق بسیاری از اختلالات جنسی وجود دارد. با ارائه توضیحات كافی به مردی كه ”سستی آلت“ او ناشی از علل برگشت ناپذیر جسمی است، میتوان مانع از درمان های هورمونی و انواع روان- درمانی های پرهزینه و نااُمید كننده برای فرد شد. البتّه این بدان معنی نیست كه او باید برای همیشه از لذّات جنسی چشم پوشی كند. اگر اختلال نعوظ ناشی از اختلال در خون رسانی عضوی باشد میل جنسی و اُرگاسم دچار اختلال نشده اند و دوطرف میتوانند از راههای دیگر (بدون دخول آلت) نیازهای جنسی خود را ارضاء كنند (و یا اینكه اقدام به نصب پروتز آلت كنند).
همینطور در زنان مبتلا به عدم اُرگاسم در صورت رفع علّت فعلی، میتوان طی چند جلسه اختلال را برطرف كرد. در این موارد معمولاً آگاه شدن فرد از تعارضات ناخودآگاه وی در رابطه با پدر و مادرش كمك چندانی به درمان اختلال نمیكند. تكنیك های جنسی نوین به او كمك میكند هنگام معاشقه دچار تردید و دست پاچگیو عدم اُرگاسم نشود.
اغلب افرادی كه قادر به كنترل انزال نیستند ( به اصطلاح انزال زودرس دارند) نیز به آسانی با سكس- درمانی معالجه میشوند. این افراد میتوانند طی یك دوره كوتاه سكس- درمانی با كسب توانائی تمركز و تسلّط بر درك احساسات لذّتبخش جنسی، توانائی كنترل انزال را بدست آورند.
حالا مرد متأهلی را درنظر بگیرید كه بخاطر ترس ناخودآگاه از لذّات جنسی و حسد و دوگانگی كه نسبت به زنان از كودكی در او ریشه گرفته است، در رابطه با زن آشفته حالش دچار افسردگی و كاهش شور جنسی شده است. اینجا او نه با رفتاردرمانی، بلكه به كمك روانكاوی یا انوع دیگر روان- درمانی باید ضمن كسب آگاهی نسبت به تعارضات درونی ناخودآگاه، توانائی از دست رفته را بازیابد. تزریق تستوسترون جز جذب هورمون از طریق كبد و دفع زباله های آن از ادرار حاصلی نخواهد داشت.
روش معاینه روشی كه در كتاب حال حاضر برای ارزیابی و معاینه مبتلایان پیشنهاد شده، نتیجه تجربه چندین ساله برخورد با هزاران بیماری است كه برای معالجه به كلینیك مراجعه كرده اند. این سیستم در تجربه عملی درمان بیماران و آموزش این مهارت ها به پزشكان كارایی بسیاری داشته است. روش های معاینه قدیمی روانپزشكی در تشخیص اختلالات جنسی كارساز نیستند. با وجودیكه این روش ها در جای خود كارائی بسیاری داشته اند، برای معاینه و درمان مبتلایان به عدم اُرگاسم یا مثلاً سستی آلت به ابزارهای تشخیصی مؤثر تری نیاز است.
بعلاوه برای تشخیص علل جسمی این اختلالات، روش های معمول معاینه پزشكی كارساز نیست. مدت زمان زیادی از توجه بشر به اثر بیماری ها و داروها بر عملكرد جنسی نمیگذرد و روش های معاینه قبلی كاربرد چندانی در طب جنسی نوین نداشته است. در اینجا سعی شده است با ارائه یك روش تركیبی، ضمن استفاده از فوائد روش های معاینه در روان پزشكی، روان شناسی، و پزشكی عمومی، امكان ارزیابی مطمئن و تشخیص عملی اختلات جنسی نیز فراهم میشود.
مصاحبه و معاینه مهمترین ركن تشخیص اختلالات است و قسمت اعظم حجم كتاب به شرح نحوه بررسی نشانه های اصلی اختصاص داده شده است. همچنین سعی شده است با توضیحات كافی درمورد نحوه تشخیص افتراقی بین علل جسمی و روانی از طریق معاینه فیزیكی، تست های آزمایشگاهی و اقدامات نوین تشخیصی در طب جنسی مطلب كامل شده باشد. ابعاد جسمی و روانی اختلال هردو در این روش معاینه درنظر گرفته شده است. هدف از مصاحبه كسب تمام اطّلاعات مورد نیاز برای رسیدن به تشخیص قطعی، و از طرف دیگر اجتناب از حواشی غیرمرتبط با مشكل فعلی بیمار است.
هدف از این كتاب تأكید عمده در این مجموعه بر تشخیص اختلات روان- جنسی است؛ بیماری هایی كه از شایعترین مشكلات معاصر و پزشكی نوین اند و درصورت تشخیص صحیح، با روش های درمانی مختص به هركدام بسرعت بهبود میابند.
برپایه مراحل سه گانه كنش جنسی، اختلالات جنسی به سه دسته: اختلال میل جنسی، اختلالات برانگیختگی یا تهییج، و اختلالات مرحله اُرگاسم تقسیم بندی میشود. قبلاً تصور میشد اختلالات جنسی نشانه های متفاوت اختلال منفردی است كه در زنان ”سرد مزاجی“ و در مردان ”عنن“ نامیده میشد. بی شك این روش طبقه بندی سه گانه نسبت به آن تصورات پیشرفت چشم گیرتری بشمار میرود.
نتیجه این رویكرد جدید (كه بنا بر آن اختلال میل جنسی، برانگیختگی، و اُرگاسم سه اختلال مستقل محسوب میشوند) تلاش برای یافتن علل متفاوت این اختلالات و درمان های ویژه هركدام از این اختلالات است. این امر باعث استحكام بیش از پیش مبانی نظری و عملی این شاخه نوپا از علم شده است.
همین طبقه بندی مبنای ”راهنمای تشخیصی و آماری انجمن روان پزشكان آمریكا“ قرار گرفته است و ما در این كتاب مكرراً به این تعاریف رجوع خواهیم كرد. انواع دیگری از اختلالات جنسی وجود دارد كه با وجود عدم تعریف در DSM-IVدر این كتاب به آن اشاره شده است مانند ”انزال دیررس ناقص“، ”ازدواج نافرجام“، و انواع هراس های جنسی (در DSM-IVعنوان جداگانه ای برای انواع هراس جنسی درنظر گرفته نشده است، بلكه این اختلالات تحت عنوان ”اختلالات روان- جنسی طبقه بندی نشده“ گنجانیده شده است).
درواقع انواع هراس ها و امتناع جنسی را نمیتوان جزء اختلالات جنسی بحساب آورد، امّا از آنجائیكه این مبتلایان تعداد قابل توجهی از مراجعین به كلینیك های سكس- درمانی را تشكیل میدهند بخش جداگانه ای از كتاب را به بحث در مورد این بیماری ها اختصاص داده ایم (علاوه بر این هم روش های سكس- درمانی دركنار مصرف داروهای ضدپانیك تأثیر فوق العاده ای در بهبود این اختلالات داشته است).
باوجودیكه انحرافات جنسی و همجنس گرایی ناپذیرفته تحت دو عنوان مستقل در DSM-IVطبقه بندی شده اند، بخاطر تشابه بعضی وجوه ساختاری و پاسخ به درمانهای مشابه، این دو موضوع هم در كتاب دیگری تحت عنوان اختلال مهار میل جنسی (مقطعی) بررسی شده اند. باوجود بدبینی كلّی نسبت به درمان همجنس گرایی، نشان داده شده است كه درصورت وجود انگیزه كافی میتوان با استفاده از سكس- درمانی ( بجای اقدامات دیگر درمانی) توانائی شخص برای برقراری رابطه با جنس مخالف را بطور قابل ملاحظه ای افزایش داد. به همین خاطر همجنس گرایان زیادی وجود دارند كه برای درمان به كلینیك های تخصّصی مراجعه میكنند و پزشكی كه با این افراد سروكار دارد باید با نحوه بررسی و برخورد با آنها آشنایی داشته باشد.
محتویات فصل ها این كتاب به سه فصل تقسیم شده است. در فصل اول به تشخیص افتراقی و ابعاد روانشناسانه اختلال می پردازیم. در فصل دوم به ارزیابی اختلالات جنسی از دید علم پزشكی پرداخته، و در فصل سوم سعی شده اُلگوی هماهنگی برای معاینه و ارزیابی وجوه جسمی و روانی این اختلالات ارائه كنیم. فصل اول: ارزیابی روان- جنسی این فصل شامل دو بخش است. در بخش اول تحت عنوان ”معاینه و شرح حال“ به توضیح اهداف و نوع اطّلاعات لازم برای تشخیص افتراقی بین علل جسمی و روانی و ابعاد روانشناسانه اختلال می پردازیم. ترتیب جمع آوری اطّلاعات نیز در نمودارهای روند تصمیم گیری و ثبت اطّلاعات خلاصه شده است.
در بخش دوّم تحت عنوان ”شیوه ارزیابی“ به بیان روند پیچیده تحلیل و جمع آوری اطّلاعات (مرتبط با مشكل) در چهارچوب زمان كوتاه مصاحبه میپردازیم. این كار می بایست با چنان مهارت و ظرافتی انجام شود كه در بهبود وضعیت آشفته طرفین نقش سازنده ای داشته باشد. در واقع یكی از اهداف مصاحبه ایجاد ارتباط مناسب با بیمار یا زوج و آشنا كردن آنها با مراحل درمان است. علیرغم اهمیّت سرعت جمع آوری و تحلیل اطّلاعات، باید حساسیت ها و احساسات شخصی بیماران نیز مد نظر قرارداشته باشد. همچنین در بخش دوم تكنیك های مورد استفاده جهت موردیابیو (درصورت وجودِ اختلال) یافتن علل جسمی و روحی و یا اختلافات زناشوئی عامل بروز اختلال را توضیح میدهیم. در بقیّه این بخش با تكیه بر مفاهیم روانشناسی، معیارهای انتخاب افراد برای استفاده از دوره های سكس- درمانی ارائه شده اند. در این ارزیابی ها بیشتر بدنبال بررسی سه منشاء روحی- روانی این اختلالات یعنی دغدغه های اخیر (علل فعلی)، اضطرابات عمقی (علل ریشه ای)، و اختلافات زناشوئی هستیم. ارزیابی نحوه نزدیكی از مهمترین قسمت های یك مصاحبه است شامل ارزیابی ریز به ریز فعالیت های جنسی فرد و نوع رفتارهای جنسی متقابلی كه با همسرش دارد. كسب اطّلاعات كامل برای تعیین تمرینات جنسی مناسب در سكس- درمانی اهمیت زیادی دارد. قسمتی از مصاحبه هم به علل ریشه ای اختلال و نقش روابط طرفین در ایجاد آن می پردازد. با توجه به مجموع این اطّلاعات، درمانگر قادر به فهم منشاء اختلال و استفاده از روش های مختلف درمان برای رفع آن است. فصل دوم:بررسی علل طبی
درهیچیكازمتونپزشكیفصلجامعیباعنوان ”بررسیعللطبیاختلالاتجنسی “ وجود ندارد . این فصل نیز براساس اُلگوی سه مرحله ای كنش جنسی طرح ریزی شده است، و علل عضوی اختلالات اُرگاسم، برانگیختگی، میل جنسی، و دردآمیزش (درد حین نزدیكی) بطور مستقل بررسی شده است . نه تنها واكنش های فیزیولوژیك اندامها و بافتهای جنسی، بلكه بیماریها و درمانهای داروئی را نیز میتوان بر اساس همین اُلگوی سه گانه تحت عنوان هایی مثل كم میلی جنسی، سستی آلت، انزال دیررس، و انزال دردناك دسته بندی كرد . بی شك برای یافتن علل مختلف این اختلالات باید از روشها و ابزارهای تشخیصی متفاوت و مخصوص بخود استفاده كرد . علاوه بر این، اختلالات جنسی مردان و زنان نیز بطور مستقل مطرح شده اند . با توجّه به تفاوت اندامها و كاركرد بافت جنسی زن و مرد تعجب آور نیست اگر اختلالات جنسی در این دو جنس ناشی از فرآیندهای آسیب زای مختلفی باشد . برای مثال اختلال مرحله تهییج در زنان از كمبود استروژن و خشكی واژن ناشی میشود، درصورتیكه معادل این اختلال در مردان (اختلالنعوظ ) از عوامل كاملاً متفاوتی منشاء میگیرد، عواملی نظیر كاهش جریان خون آلت، دیابت، كاهش سطح تستوسترون، تومورهای مترشّحه پرولاكتین، مصرف داروهای فشار خون و غیره . به همین خاطر در این فصل بخش های متفاوتی به بررسی اختلالات برانگیختگی و اُرگاسم و دردآمیزش در مردان و زنان اختصاص یافته است .
فصل سوم: ارزیابی همه جانبه اختلالات جنسی این فصل آمیزه ای از بخشهای ارائه شده در بخشهای پیشین است. اختلالات جنسی اختلالات پیچیده روان- تنی اند كه فهم آنها تنها با اضافه كردن معلومات پزشكی بر مفاهیم روانشناسی بدست نمی آید. پزشك تنها با انجام یك معاینه معمولی پزشكی به اضافه شرح حال و معاینه روانپزشكی قادر به درمان مبتلایان به عدم اُرگاسم یا سستی آلت، یا فرجام دادن به یك ازدواج نافرجام نیست. ارزیابی درست این اختلالات تنها به كمك تلفیق صحیحی از روش های تشخیصی طبی و روانشناسانه در یك چهارچوب كاملاً هماهنگ امكانپذیر است.
در فصل آخر چكیده و آمیزه ای از مبانی طبی و روانشناسانه هر اختلال بطور جداگانه ارائه شده است. علاوه بر این معیارهای تشخیصی و علائم بالینی هریك از این اختلالات چنان بوضوح بیان شده است كه درمانگر دقیقاً بداند باید بدنبال بررسی چه علائم و نشانه هایی باشد.
اطّلاعات ارائه شده در این بخش جنبه اجمالی داشته و تنها برای آشنایی پزشكان (و یا اشخاص) ناآشنا با اختلالات جنسی آورده شده است. برای اطّلاع بیشتر از جزئیات دقیق تر درمان این اختلالات منتظر كتابهای بعدی ما باشید!
